Full site history

የእንጦጦ ደብረ ኃይል ቅዱስ ራጉኤል 

ቤተ ክርስቲያን ታሪክ

አመሰራረት

የእንጦጦ ደብረ ኃይል ቅዱስ ራጉኤል ቤተ ክርስቲያን አመሰራረት ከአፄ ምኒልክ ወደ እንጦጦ መምጣትና ሰፈራ ጋር በቀጥታ የተያያዘ ነው። ንጉሡ በአንኮበር በሚኖሩበት ወቅት መስከረም 24 ቀን 1871 ዓ.ም (እንደ አውሮፓውያን አቆጣጠር በጥቅምት 4, 1871) የሸዋ ንጉሥ ሆነው ተቀቡ። ከንግሥናቸው በኋላ ጥንታዊውን የመካከለኛው ዘመን የኢትዮጵያ ነገሥታት ዋና ከተማ ፍርስራሽ ለመፈለግ ከአንኮበር ተነሱ። በወጨጫ ተራራ ላይ ለጥቂት ጊዜ ከሰፈሩ በኋላ፣ በጥንቱ የአፄ ዳዊት ከተማ በነበረው በእንጦጦ ተራራ ላይ ሰፈሩ።

"እንጦጦ" የሚለው ስም "እንዶጥ" ከተሰኘው አገር በቀል ዛፍ የተገኘ ሲሆን፣ አካባቢው በአህመድ ኢብን ኢብራሂም አል-ጋዚ (ግራኝ አህመድ) ወረራ ወቅት "ድልድላ" ተብሎ ይጠራ ነበር። ንጉሡ ቦታው ላይ ሲደርሱ አካባቢው በዱር አራዊት የተወረረና ጥንታዊ ፍርስራሾች የነበሩበት ቢሆንም፣ በታሪካዊነቱ ተደስተው ወዲያውኑ የንጉሣዊ ድንኳኖችንና አዳራሾችን በመትከል አዲሱን ዋና ከተማ መሠረቱ።

አፄ ምኒልክ ከአንኮበር ሲነሱ ከወታደሮቻቸው በተጨማሪ ካህናትንና የቅዱስ ራጉኤልን ታቦት ይዘው ነበር። መጀመሪያ ላይ ታቦቱ በንጉሡ የግል መኖሪያ ውስጥ አርፎ የነበረ ሲሆን፣ ቆይቶም የአፄ ዳዊት ዘመን እንደሆነ የሚታመነውን ዋሻ በማደስ ለጊዜያዊ አምልኮ እንዲያገለግል አደረጉ። ጥር 22 ቀን 1872 ዓ.ም የቋሚው ቤተ ክርስቲያን የመሠረት ድንጋይ ተጣለ። ይህም የሆነው መልአኩ ቅዱስ ራጉኤል ለንጉሡ ተገልጦ የንግሥና በትር እንደሰጣቸው ካዩት ራዕይ በኋላ እንደሆነ ይነገራል። በወቅቱ የደብረ ሊባኖሱ እጨጌ ገብረ ሥላሴ 150ውን መዝሙረ ዳዊት በመድገም ቦታውን ባርከው ቀድሰዋል።

የሕንጻ ጥበብና ዓለም አቀፍ ትብብር

የቤተ ክርስቲያኑ ግንባታ የኢትዮጵያን የሥራ ጥበብ ከውጭ አገር ባለሙያዎች እውቀት ጋር ያቀላቀለ ታላቅ ተግባር ነበር፦

• የሀገር ውስጥ ባለሙያዎች፦ ከአንኮበርና ከጎንደር የመጡ ዋና ግንበኞች ተሳትፈዋል።

• የውጭ አገር ባለሙያዎች፦ የንጉሡ ወዳጅ የነበሩት ህንዳዊው አርክቴክት ሃጂ ካዋስ ሃን ዲዛይኑን መርተዋል።

• በተጨማሪም ከስዊዘርላንድና ከየመን የመጡ ባለሙያዎች የአውሮፓና የመካከለኛው ምስራቅ የሕንጻ ቴክኖሎጂን አስተዋውቀዋል 

• ትራንስፖርትና ሎጅስቲክስ፦ ጀርመናዊው ሚሲዮናዊ ዮሐንስ ማየር ከምናገሻ ደን ትላልቅ እንጨቶችን ለማጓጓዝ በበሬ 

• የሚሳቡ ሠረገላዎችን ሠርቷል። ፈረንሳዊው ኤም. ደሚቪው ደግሞ የምናገሻን ደን በማስተዳደር ለግንባታ የሚያስፈልጉ እንጨቶች እንዲቆረጡ አድርጓል።

• የሰው ኃይል፦ አንድን ትልቅ ግንድ 50 ኪሎ ሜትር ለማጓጓዝ 12 ሰዎች ለሦስት ቀናት ይለፉ ነበር። ሠራተኞቹን ለመመገብ "ሥጋ ሜዳ" የተባለ ማዕከላዊ የምግብ ማከፋፈያ ተቋቁሞ ነበር። 

የግንባታ ቁሳቁሶችና ምረቃ

ግንባታው በ1885 ዓ.ም ተጠናቀቀ። ቤተ ክርስቲያኑ ስምንት ማዕዘን (Octagonal) ቅርጽ ያለውና ባለ ሁለት ፎቅ ሲሆን፣ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ጥንታዊ ዲዛይንን ከዘመናዊ የሕንጻ ጥበብ ጋር አጣምሮ የያዘ ነው።

ቁልፍ የቴክኒክ ዝርዝሮች፦

ድንጋይ ሥራ፦ 

• ንጉሡ ራሳቸው ድንጋይ በመጥረብ ተሳትፈዋል። ድንጋዩን ለማጣበቅ ከኖራ፣ ከሰጎን እንቁላል አስኳል፣ እንዲሁም ከበሬ ቆዳና አጥንት ከተሰራ ሙጫ የተቀላቀለ ምርጥ መለጠፊያ (Mortar) ጥቅም ላይ ውሏል።

ጣሪያ፦ 

• መጀመሪያ ላይ ከግብፅ የመጣ የአስቤስቶስ ሰሌዳ ("የኢየሩሳሌም ድንጋይ" የሚባለው) ነበረው፤ ቆይቶ ግን በፈረንሳይ ቆርቆሮ ተተክቷል።

ሥዕላት፦ 

• የውስጥ ግድግዳዎቹ በአምሳለ ገነት፣ በቅዱሳን፣ በመላእክትና በመጽሐፍ ቅዱሳዊ ታሪኮች ተውበዋል። እንደእነ አገኘሁ እንግዳ፣ አፈወርቅ ገብረ ኢየሱስ እና አለቃ ኤልያስ ያሉ ታዋቂ ሰዓሊያን ተሳትፈዋል።

ቤተ ክርስቲያኑ ጥቅምት 26 ቀን 1882 ዓ.ም (እንደ አውሮፓውያን አቆጣጠር ኖቬምበር 5, 1889) በግብፃዊው ጳጳስ አቡነማቴዎስ ተመረቀ።

የባለሙያዎችና የኃላፊዎች ዝርዝር

አፄ ምኒልክ - የበላይ ጠባቂና ግንበኛ፤ በድንጋይ መጥረብና በሥራ አመራር ተሳትፈዋል። |

ሃጂ ካዋስ ሃን - ህንዳዊ አርክቴክት፤ የቤተ ክርስቲያኑን ፕላን የነደፉ። |

ዮሐንስ ማየር - ጀርመናዊ፤ የግንባታ ቁሳቁስ ማጓጓዣ ሠረገላዎችን የሠራ። |

አቡነ ማቴዎስ ግብፃዊ ጳጳስ፤ ቤተ ክርስቲያኑን የቀደሱ። |

ኤም. ደሚቪው - ፈረንሳዊ፤ የመናገሻ ደንን ለግንባታ ያስተባበረ።

እጨጌ ገብረ ሥላሴ - የመሠረት ድንጋይ ሲቀመጥ የጸለዩና የባረኩ።

አቶ ሀብተወልድ - ለግንባታው የሚያስፈልጉ ሚስማሮችንና ቁልፎችን የቀጠቀጡ። |

አፈወርቅ ገብረ ኢየሱስ - ቤተ ክርስቲያኑን በምዕራባውያንና በኢትዮጵያ ዘይቤ ያስጌጡ ሰዓሊ። 

የትምህርት ሚና እና ሙዚየም

ቤተ ክርስቲያኑ ከተመሠረተ ጀምሮ የአብነት ትምህርት ቤት ነበረው። በዚህ ትምህርት ቤት ውስጥ እንደ ብላቴን ጌታ ኅሩይ ወልደሥላሴ፣ ተክለ ወልድ ሐዋርያት እና ታዋቂው የቅኔ ምሁር እንደ አለቃ ገብረ ሐና ያሉ ታዋቂ ግለሰቦች ተሳትፈዋል።

በአሁኑ ወቅት ቤተ ክርስቲያኑ ጥንታዊ የብራና መጻሕፍት፣ የወርቅና የብር መስቀሎች፣ የነገሥታት አልባሳትና ታሪካዊ ቅርሶች የሚታዩበት ሙዚየም አለው። ይህ ሙዚየም የኢትዮጵያን መንፈሳዊና ጥበባዊ ታሪክ ለጎብኚዎች ያሳያል።

የሕንጻው መዋቅር (Architecture)

ስምንት ማዕዘን ቅርጽ፦ 

• ስምንቱን የሰማይ ኃይላትና መንፈሳዊ ዳግም ልደትን ያመለክታል።

ባለ ሁለት ፎቅ፦ 

• በወቅቱ ከነበሩት አብያተ ክርስቲያናት ለየት የሚያደርገውና "የአዲስ አበባ ዘይቤ" ተብሎ የሚጠራውን ጥበብ የጀመረ ነው።

ሦስቱ ክፍሎች፦ 

• እንደ ማንኛውም የኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን በሦስት ይከፈላል፦

ቅኔ ማኅሌት፦ የካህናትና የመዘምራን ቦታ።

ቅድስት፦ ምዕመናን የሚቆሙበት።

መቅደስ፦ ታቦቱ የሚቀመጥበትና ካህናት ብቻ የሚገቡበት።

በእንጦጦ ራጉኤል ሙዚየም ውስጥ የሚገኙ ዋና ዋና ቅርሶች

• የእንጦጦ ደብረ ኃይል ቅዱስ ራጉኤል ቤተ ክርስቲያን በቅርቡ የተለያዩ ሃይማኖታዊ እና ጥንታዊ የብራና መጻሕፍትን፣ ልዩ ልዩ መስቀሎችን እና ሌሎች የተቀደሱ ንዋያተ ቅድሳትን የሚያሳይ ሙዚየም ከፍቷል። ይህ ሙዚየም በአገር ውስጥና በውጭ አገር ቱሪስቶች በስፋት ይጎበኛል።

• በሙዚየሙ የሚገኙ የቅርሶች ዝርዝር

- በጥንታዊ ግዕዝ ቋንቋ በብራና ላይ የተጻፉ የወንጌል መጻሕፍት እና የሥርዓተ አምልኮ መጻሕፍት።

• መስቀሎች - ከወርቅ፣ ከብርና ከእንጨት የተሠሩ የእጅ መስቀሎች እና ትላልቅ የንግሥ መስቀሎች።

• ንዋያተ ቅድሳት - ጽዋዎች፣ በወርቅ የተጠለፉ አልባሳት፣ የክብር ጥላዎች እና የጥንት መቅረዞች።

• የተቀደሱ ሰነዶች - የቆዩ የመጽሐፍ ቅዱስ ቅጂዎች እና ሃይማኖታዊ ድርሳናት።

• የተመለሱ ቅርሶች ቀደም ሲል ወደ ውጭ አገር ተወስደው የነበሩና በቅርቡ ተመልሰው በቤተ ክርስቲያኑ ጥበቃ ሥር ያሉ ታሪካዊ መጻሕፍት።

ፋይዳው፦

የሙዚየሙ ስብስቦች ከኢትዮጵያ ሃይማኖታዊ፣ ጥበባዊ እና ሥነ-ጽሑፋዊ ታሪክ ጋር ቀጥተኛ ግንኙነት በመፍጠር ረገድ ትልቅ አስተዋጽኦ አላቸው። በተለይም የብራና መጻሕፍቱና መስቀሎቹ በዘመናት ውስጥ የኢትዮጵያን እምነትና ማንነት የቀረጹትን የበለጸጉ ሥነ-መለኮታዊና ጥበባዊ ትውፊቶች ያንጸባርቃሉ። እነዚህ ቅርሶች በሙዚየም ውስጥ መጠበቃቸው ምሁራንም ሆኑ ሕዝቡ ከኢትዮጵያ መንፈሳዊ ታሪክ ጋር እንዲገናኙ ዕድል ይፈጥራል።

የቅዱስ ራጉኤል ቤተ ክርስቲያን የውስጥ ሥዕላት ትንታኔ

• የቅዱስ ራጉኤል ቤተ ክርስቲያን ሥዕላት በልዩነታቸውና በእውነተኛነታቸው በአገር ውስጥና በዓለም አቀፍ ደረጃ የታወቁ ናቸው።

• የቱሪስት መመሪያ መጻሕፍትም ጎብኚዎች አዲስ አበባ ሲመጡ እነዚህን ሥዕላት እንዳያመልጧቸው ይመክራሉ።

1. የሥዕል ትርጉምና ሃይማኖታዊ ጭብጦች

የቤተ ክርስቲያኑ የውስጥ ሥዕላት በአብዛኛው መጽሐፍ ቅዱሳዊ ታሪኮችን፣ ቅዱሳንን እና የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን መለያዎችን ያሳያሉ። ሥዕላቱ የተለመደውን የኢትዮጵያ አሳሳል ሥርዓት (Iconographic canon) የተከተሉ ናቸው:

• መጽሐፍ ቅዱሳዊ ትረካዎች፦ የብሉይና የሐዲስ ኪዳን ታሪኮች፤ ለምሳሌ ብሥራት፣ ስቅለትና ትንሣኤ።

• ቅዱሳንና መላእክት፦ የቤተ ክርስቲያኑ ጠባቂ መልአክ የሆነው ቅዱስ ራጉኤል፣ ቅዱስ ሚካኤልና ሌሎች ታዋቂ ቅዱሳን በጎልህ ተስለዋል።

• ሃይማኖታዊ ምልክቶች፦ የታቦት፣ የመስቀልና የሥላሴ ሥዕላት የቤተ ክርስቲያኗን ሥነ-መለኮታዊ ትምህርት ያንጸባርቃሉ።

2. የሥነ-ጥበብ ዘይቤ

• የቅዱስ ራጉኤል ሥዕላት የጎንደር የሥዕል ዘይቤ ቀጣይነትን የሚያሳዩ ሲሆኑ፣ የሚከተሉት መለያዎች አሏቸው፦

• ፊት-ለፊት የሚመለከቱ ሥዕላት፦ ቅዱሳንና መጽሐፍ ቅዱሳዊ ገጸ-ባህሪያት በትልልቅና ገላጭ ዓይኖች እንዲሁም በከፍተኛ መንፈሳዊ ጭምትነት ተስለዋል።

• ደማቅ ቀለማት፦ ቀይ፣ ሰማያዊና ወርቃማ ቀለማት በብዛት ጥቅም ላይ መዋላቸው መንፈሳዊ ድባብ ይፈጥራል።

• ተምሳሌታዊ መልክዓ ምድር፦ በሥዕሎቹ ጀርባ የሚታዩ ተራራዎችና ሕንጻዎች ከእውነተኛ መልክ ይልቅ ተምሳሌታዊ ቅርጽ አላቸው።

• ሥልጣናዊ አቀማመጥ (Hieratic composition)፦ እንደ ኢየሱስ ክርስቶስ ወይም ቅዱስ ራጉኤል ያሉ ዋና ገጸ-ባህሪያት ያላቸውን መንፈሳዊ የበላይነት ለማሳየት ከሌሎቹ ገጸ-ባህሪያት ጎልተውና ትልቅ ሆነው ይሳላሉ።

3. የቀለም ቅንብርና አሳሳል ዘዴ

• ግብዓቶች፦ ሰዓሊያቱ ከተፈጥሮ የተገኙ ቀለማትን ከእንቁላል አስኳል ወይም ከሙጫ ጋር በመቀላቀል ተጠቅመዋል። ይህም ሥዕላቱ ረጅም ዘመን እንዲቆዩና ወዝ (Matte finish) እንዲኖራቸው ያደርጋል።

• የቀለም ትርጉም፦ ቀይና ወርቅ መለኮታዊነትንና ቅድስናን ሲወክሉ፣ ሰማያዊና አረንጓዴ ደግሞ ንጽሕናንና መንፈሳዊውን ዓለም ይወክላሉ።

4. ተምሳሌት (Symbolism)

• አውድራ (Halos)፦ ቅዱሳንና መላእክት የተቀደሱ መሆናቸውን ለማሳየት በራሳቸው ዙሪያ ክብ የብርሃን ምልክት አላቸው።

• የእጅ እንቅስቃሴ፦ ለመባረክ፣ ለጸሎት ወይም ለማስተማር የሚነሱ እጆች የተለየ ሃይማኖታዊ መልዕክቶች ያስተላልፋሉ።

• የትረካ ቅደም ተከተል፦ ሥዕላቱ መጽሐፍ ቅዱሳዊ ታሪኮችን ከመግቢያው ጀምሮ እስከ መቅደሱ ድረስ በመደርደር ተመልካቹን በመንፈሳዊ ጉዞ ውስጥ እንዲያልፍ ያደርጉታል።

ማጠቃለያ

የእንጦጦ ቅዱስ ራጉኤል ቤተ ክርስቲያን የውስጥ ሥዕላት የሃይማኖታዊ ምልክቶች፣ የደማቅ ቀለማት እና የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ትውፊት ውህዶች ናቸው። እነዚህ ሥዕላት ምዕመናንን ለማስተማር፣ ለጸሎት ለማነቃቃት እና የቆዩ የቤተክርስቲያን የጥበብ ታሪኮችን ጠብቆ ለማቆየት ያገለግላሉ።