Full site history

የብላቴን ጌታ ሂሩይ ወልደ ሥላሴ  መኖርያ ቤት ታሪክ

የብላቴን ጌታ ሂሩይ መኖርያ ቤተ በአዲስ አበባ ከተማ አስተዳደር ጉለሌ ክፍለ ከተማ ወረዳ 4 የሚገኝ ሲሆን ቤቱም በከተማ አሰተዳደሩ ባህልና  ኪነጥበብበ ቢሮ በቅርስነት ከተመዘገቡት ታሪካዊ ቤቶች አንዱ ነው። በዟህ ፅሁፍ ስለቅርስ ቤቱ አርኪቴክቸራል ፕላን በጥልቀት ከመዘርዘራችን በፊት ስለ ብላቴን ጌታ ሂሩይ ወልደ ሥላሴ የህይወት ታሪክ አጭር የዳሰሳ ጥናት ፅሁፍ ከዚህ በታች እናቀርባለን። 

የብላቴን ጌታ ሕርይ ወ/ሥላሴ የሕይወት ታሪክ 

1. የልጅነት ሕይወት እና ትምህርት (1878-1900)

ልደት እና የትውልድ ሀረግ፡-

ብላቴን ጌታ ሕርይ ወልደ ሥላሴ እ.ኤ.አ. ግንቦት 8 ቀን  1878 ዓ.ም በሸዋ ክፍለ ሀገር በመርሐቤቴ አውራጃ በምትገኘው ጋብራ ጊዮርጊስ በሚባል ስፍራ ተወለዱ ። የትውልድ ስማቸው ገብረ መስቀል ይባል ነበር ። የተወለዱት ንጉሠ ነገሥት ዮሐንስ ፬ኛ በነገሡበት ዘመን ሲሆን ይህም በኢትዮጵያ ታሪክ ውስጥ የፖለቲካ መረጋጋት እየተገነባ የነበረበት ወቅት ነበር።

ባህላዊ የቤተክርስቲያን ትምህርት፡-

የሂርይ ምሁራዊ ጉዞ የጀመረው በአገር በቀል የቤተክርስቲያን ትምህርት ነበር። ገና በልጅነታቸው ወደ አጥቢያ ቤተክርስቲያን ተልከው የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ትምህርትን ተከታትለዋል። በዚያም ቅኔ፣ ዜማ እና የግእዝ ቋንቋን ተምረዋል ። ይህ የቤተክርስቲያን መሠረት በኋላ ላይ በሥነ ምግባር እና ፍልስፍና አስተሳሰባቸው ላይ ከፍተኛ ተጽዕኖ አሳድሯል። ትምህርታቸውን አየተከታተሉ ባሉበት ወቅት  በ13 ዓመታቸው አባታቸው በሞት ተለዩዋቸው፣ ይህም ሕይወታቸውን አስቸጋሪ አደረገው ። ለተወሰነ ጊዜ ምግብ እና ልብስ በማግኘት ለአንድ ባለጸጋ የመሬት ባለቤት ዲያቆን ሆኖ አገልግሏል።

አማካሪ እና አዲስ ስም፡-

ዕድላቸው የተለወጠው በደብረ እንጦጦ በሚገኘው 1 ራጉኤል ቤተክርስቲያን ካህናት ትኩረት ሲሰጣቸው ነበር ። ካህናቱ ችሎታቸውን በመገንዘብ የመማር ፍላጎታቸውን አነሳሱ። የቤተክርስቲያኑ ትምህርት ቤት ተቀላቀሉ እና በታዋቂው ምሁር በማምህር ወልደ ጊዮርጊስ እጅ ተማሩ። ይህ አስተማሪያቸው ነው በታሪክ የሚታወቁበትን «ሒሩይ» (ትርጉሙም «እጅግ የተከበረ» ወይም «የላቀ») የሚል ስም የሰጣቸው ።

የዘመናዊ እውቀት ፍለጋ፡-

ሂርይ በባህላዊ ትምህርት ብቻ አልተወሰኑም።  እንግሊዘኛ ለመማር በአዲስ አበባ በሚገኘው የስዊድን ሚሲዮን ትምህርት ቤት ተመዘገቡ ። በተጨማሪም ከአንድ የፈረንሳይ የእንስሳት ሕክምና ቡድን ጋር በመሥራት ፈረንሳይኛ ተምረዋል። በዚህም የአውሮፓን እውቀቶች ለመቅሰም እድሉን አግኝተዋል። ይህ ጥልቅ ባህላዊ እውቀት ከዘመናዊ የውጭ ትምህርት ጋር መቀላቀል የሙያ መለያቸው ሆነ።

2. በመንግሥት ሥራ የሳትፎ (1900-1930)

ወደ ንጉሠ ነገሥት ምኒልክ ጽሕፈት ቤት መግባት፡-

የሕርይ የቋንቋ ችሎታ እና የጽሕፈት ሥልጠና ወደ ሕዝባዊ ሕይወት እንዲገቡ በር ከፈተላቸው። ሥራቸውን የጀመሩት በንጉሠ ነገሥት ዳግማዊ ምኒልክ ዘመን በንጉሠ ነገሥቱ ጽሕፈት ቤት ጸሐፊ ሆነው ነበር ። ታታሪነታቸው እና ችሎታቸው ፈጣን እድገት አስገኝቶላቸዋል። በተለያዩ የጽሕፈት ሥራዎች ውስጥ አገልግለዋል፣ በዚህም መካከል ለሳሌሌ ገዥ ለደጃዝማች በሻህ አቦዬ ጸሐፊ ሆነው አገልግለዋል ።

የአዲስ አበባ ከንቲባ እና ዳኛ፡-

የአስተዳደር ችሎታቸው ብዙም ሳይቆይ ከፍተኛ ባለሥልጣናትን ትኩረት ሳበ። እ.ኤ.አ. በ1916 ዓ/ም፣ የወቅቱ ንጉሠ ነገሥት መልአክ (ቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ) ሕርይን የአዲስ አበባ ከንቲባ አድርገው ሾሟቸው ። እ.ኤ.አ. በ1921 ዓ/ም በወቅቱ በነበረው የማዕረግ ስም «ብላታ» ተሰጥቷቸው በኢትዮጵያውያን እና በውጭ ዜጎች መካከል የሚነሱ አለመግባባቶችን ለመፍታት በተቋቋመ ልዩ ፍርድ ቤት ሊቀመንበር ሆነው ተሾሙ ።

የ1924 የአውሮፓ ጉብኝት፡-

በሕርይ ሥራ እና ከንጉሠ ነገሥት መልአክ ጋር ባላቸው ግንኙነት ውስጥ ትልቅ ለውጥ ያመጣው ክስተት እ.ኤ.አ. በ1924 ዓ/ም ነበር። ንጉሠ ነገሥት መልአክን በታሪካዊው የአውሮፓ ጉብኝታቸው ከተከተሉት ቁልፍ አባላት መካከል አንዱ ነበሩ ። ይህ ጉዞ ሕርይ የምዕራባውያንን መንግሥታት ውስጣዊ አሠራር እንዲመለከቱ አስችሏቸዋል እንዲሁም የንጉሠ ነገሥት መልአክን የዘመናዊነት ፖሊሲ በማገዝ ረገድ እንደ ታማኝ አማካሪ ያላቸውን ቦታ አጠናከረ። ከዚህ ቀደም እ.ኤ.አ. በ1911 ለንጉሥ ጆርጅ 5ኛ ዘውድ በዓል ወደ እንግሊዝ አገር በመጓዝ እንዲሁም እ.ኤ.አ. በ1919 ከአንደኛው የዓለም ጦርነት በኋላ አጋር ኃይሎችን ለማመስገን በተላከው ልዑክ ተሳትፈው ነበር ።

3. የመንግሥት ሹም፣ ዲፕሎማት እና የውጭ ጉዳይ ሚኒስትር (1930-1936)

የውጭ ጉዳይ ሚኒስትር፡-

እንደምን አደሩ ወንድሜ! ትናንት እንዳደረግነው ሁሉ፣ የታሪኩን ይዘት እና ወጥነቱን ሳይለቅ በግልጽ አማርኛ እንደሚከተለው ተርጉሜዋለሁ።

ብላቴን ጌታ ኅሩይ ወልደሥላሴ፡ የዘመናዊው ዲፕሎማሲ ግንባር ቀደም መሃንዲስ

የሀገር ገጽታ እና የውጭ ግንኙነት

ዋናው ሥራቸው የውጭ ጉዳይ ሚኒስትር (1922–1928 ዓ.ም / 1930–1936 G.C) መሆን ነበር፤ ይህም እጅግ ተፅዕኖ ፈጣሪ የነበሩበት ወቅት ነው። በዲፕሎማሲው ዘርፍ የኢትዮጵያን ገጽታ ለዓለም በማስተዋወቅ ረገድ ግንባር ቀደም ነበሩ። ኢትዮጵያ የሉዓላዊነት መብቷ ተከብሮ የዓለም መንግሥታት ማኅበር (League of Nations) አባል እንድትሆንና እንደ “ዘመናዊ” ሀገር እንድትታይ ከፍተኛ ተጋድሎ አድርገዋል። እንደ ውጭ ጉዳይ ሚኒስትርነታቸውም ከበርካታ አውሮፓውያን ኃይሎች ጋር የድንበርና የንግድ ስምምነቶችን ተደራድረዋል።

የዘመናዊ" ሊቃውንት ራዕይ

ኢትዮጵያ ነፃነቷን ጠብቃ እንድትቆይ በምዕራባውያን ሳይንስ፣ ሕግ እና አስተዳደር የሰለጠነ "ዘመናዊ" ልሂቅ እንደሚያስፈልጋት ኅሩይ ያምኑ ነበር። ተማሪዎችን ወደ ውጭ ሀገር የመላክ ዋና ዓላማቸውም፣ ተማሪዎቹ ሲመለሱ የውጭ አገር አማካሪዎችን እንዲተኩና የኢትዮጵያ ሉዓላዊነት በራሷ ልጆች አእምሮ እንዲመራ ለማድረግ ነበር።

የቅድመ-ጦርነት ትውልድ" ተማሪዎች መመሪያ

"የቅድመ-ጦርነት ትውልድ ተማሪዎች" በብላቴን ጌታ ኅሩይ በሚመራው የውጭ ጉዳይ ሚኒስቴር በኩል የተመረጡና የተመቻቹ ነበሩ። ከእነዚህም መካከል ጥቂቶቹ የሚከተሉት ናቸው፦

• አክሊሉ ሀብተ-ወልድ፦ በፈረንሳይ (ፓሪስ ዩኒቨርሲቲ) የተማሩ ሲሆን፣ በኋላም የኢትዮጵያ ጠቅላይ ሚኒስትር እና በተባበሩት መንግሥታት ድርጅት (UN) ቻርተር ፊርማ ላይ ቁልፍ ሰው ነበሩ።

• ሎሬንዞ ታዕዛዝ፦ ኤርትራ የተወለዱ ምሁር ሲሆኑ ወደ ፈረንሳይ (ሞንፔሊዬ) ተልከው ተምረዋል። ጣሊያን ኢትዮጵያን በወረረችበት ወቅት በዓለም መንግሥታት ማኅበር ኢትዮጵያን የወከሉ ድንቅ ዲፕሎማትና የሕግ ባለሙያ ነበሩ።

• ይልማ ደሬሳ፦ በእንግሊዝ (London School of Economics) ተምረው፣ በኋላም የገንዘብ ሚኒስትር በመሆን የኢትዮጵያን ኢኮኖሚ በማዘመን ረገድ ትልቅ ሚና ተጫውተዋል።

• በአሜሪካ የተማሩ፦ መላኩ በያን (ሕክምና)፣ መኮንን ደስታ (አንትሮፖሎጂ) እና መኮንን ኃይሌ (ፋይናንስ) ይገኙበታል።

በ1923 ዓ.ም (1931 G.C) ኅሩይ ወደ ጃፓን ከፍተኛ ዲፕሎማሲያዊ ጉብኝት አድርገው ነበር። በጃፓን ፈጣን ዘመናዊነት በመደነቃቸውም፣ ኢትዮጵያ የጃፓንን ሞዴል እንድትከተል የሚቀሰቅስ መጽሐፍ ጻፉ (ይህም "ጃፓናውያን/Japanizers" የተሰኘውን እንቅስቃሴ ፈጥሯል)።

ለአርአያነት የሰጡት መስዋዕትነት

የሚሰብኩትን በተግባር ለማሳየት የገዛ ልጆቻቸውን ሲራክ ኅሩይ እና ፋዊስ ኅሩይ በእንግሊዝ ኦክስፎርድ ዩኒቨርሲቲ እንዲማሩ ልከዋል። የታሪክ ምሁራኑ ባህሩ ዘውዴ እና ኢያን ካምቤል እንደሚጠቅሱት፣ በንጉሠ ነገሥቱ አማካኝነት ወደ 125 የሚጠጉ ኢትዮጵያውያን ወደ ውጭ ተልከው ተምረዋል።

አሳዛኝ ዕጣ ፈንታ

አብዛኞቹ ተማሪዎች ተመልሰው ሀገራቸውን እንደ ሚኒስትርና ባለሙያ ማገልገል ቢጀምሩም፣ ፋሽስት ጣሊያን እነዚህ "የተማሩ ወገኖች" ለቅኝ ግዛቱ ትልቁ ስጋት መሆናቸውን በመገንዘቡ በየካቲት 12 ቀን 1929 ዓ.ም ጭፍጨፋ ወቅት ሆን ብሎ ኢላማ በማድረግ ረሽኗቸዋል።

የእውቀት ምንጭ፡ ብርሃንና ሰላም

በተጨማሪም ብላቴን ጌታ ኅሩይ የብርሃንና ሰላም ማተሚያ ቤት ሥራ አስኪያጅ ነበሩ። ማተሚያ ቤቱ በወቅቱ ዘመናዊ ሃሳቦችን፣ ሥነ-ጽሑፎችንና የመንግሥት አዋጆችን በመላው ኢምፓየሩ ለማሰራጨት ዋና መሣሪያ ነበር።

«ጃፓናዊያን» ንቅናቄ እና ወደ ጃፓን የተደረገ ተልዕኮ፡-

ሕርይ በይበልጥ የሚታወቁት ለጃፓን ሀገር በነበራቸው ከፍተኛ ፍላጎት ነው። እ.ኤ.አ. በ1931 ወደ ጃፓን ዲፕሎማሲያዊ ተልዕኮ መርተዋል ። ጃፓን በሜው፤ ከኢትዮጵያ ጋር የሚመሳሰሉ ነገሮችን አይተዋል፦ ሁለቱም ጥንታዊ መንግሥታት፣ ኩሩ ታሪክ ያላቸው እና ከምዕራባውያን ቅኝ ግዛትነት ተርፈዋል ። በዚህም የ«ጃፓናዊያን» አስተሳሰብ መሪ ሆኑ፤ ይህም ኢትዮጵያ ነፃነቷን ለማስጠበቅ ወታደራዊ እና ኢኮኖሚያዊ እድገቷን በጃፓን ልምድ መሠረት ልትገነባ ይገባል የሚል እምነት ነበራቸው ። እ.ኤ.አ. በ1932 ያሳተሙት መህደረ ብርሃን፡ ሀገረ ጃፓን የተሰኘው መጽሐፋቸው ይህንን ፍልስፍና በዝርዝር ያስረዳል ።

4. ምሁሩ እና ጸሐፊው፡ የእውቀት ቅርስ

ከፖለቲካ ሥራቸው ባሻገር፣ ሕርይ ወልደ ሥላሴ በትውልዳቸው እጅግ ታዋቂ እና ተደማጭነት ያላቸው የኢትዮጵያ ጸሐፊ ነበሩ። በተለያዩ ዘርፎች ዙሪያ ወደ 28 የሚጠጉ መጽሐፍትን አሳትመዋል ። ሥራዎቻቸውን ለማሳተም በአዲስ አበባ የራሳቸው ማተሚያ ቤት ነበራቸው ።

ዋና ዋና ሥነ ጽሑፋዊ ሥራዎች እና ጭብጦች፡-

ጽሑፎቻቸው በሚከተሉት ዘርፎች ሊከፈሉ ይችላሉ፦

· ታሪክ እና የሕይወት ታሪክ፡ እንደ ጎሃ ጸባሕ («ንጋት ወጥቷል») እና የሕይወት ታሪክ («ለሚመጡት ትውልዶች መረጃ») ያሉ ጠቃሚ የዘመናዊ ታሪክ መዛግብትን ጽፈዋል ።

ልብ ወለድ፡ 

እ.ኤ.አ. በ1932 የታተመው አዲስ ዓለም የአማርኛ ልብ ወለድ መሠረታዊ ሥራ ተደርጎ ይወሰዳል። ይህ መጽሐፍ የባህል ግጭትን ጭብጥ ይዳስሳል፤ የአንድ ኢትዮጵያዊ በፈረንሳይ ተምሮ ሲመለስ በዘመናዊ ሃሳቦች እና በባህላዊ እሴቶች መካከል የሚፈጠረውን ውጣ ውረድ ይተርካል ።

ማህበራዊ እና ሃይማኖታዊ ፍልስፍና፡ 

ብዙ ሥራዎቻቸው የኢትዮጵያውያንን ማህበራዊ እና ሃይማኖታዊ ኃላፊነቶች ይተነትናሉ፣ እነዚህም በኦርቶዶክስ እምነታቸው ላይ ጥልቅ ሥር የሰደዱ ናቸው።

ትርጉም፡ 

መጽሐፍ ቅዱስን ተደራሽ ለማድረግ አዲሱን ኪዳን ወደ አማርኛ በመተርጎም ቁልፍ ሚና ተጫውተዋል ። በተጨማሪም የግእዝ እና የአማርኛ ጽሑፎችን ዝርዝር በማዘጋጀት ለኢትዮጵያ መጽሐፍ ቅዱሳዊ ጥናት መሠረት የሚሆን ሥራ ሠርተዋል ።

5. ግዞት እና ሞት (1936-1938)

በእንግሊዝ አገር ግዞት፡-

ንጉሠ ነገሥቱን ተከትለው ወደ እንግሊዝ አገር በግዞት ሄዱ። እዚያም በባዝ ከተማ በሚገኘው ፌርፊልድ ሃውስ ተቀመጡ ። በዚህ የመፈናቀል እና የሐዘን ጊዜ ውስጥ ጤናቸው መታወክ ጀመረ። አንዳንድ መረጃዎች እንደሚያሳዩት በግዞት በነበሩበት ጊዜ በለንደን ዩኒቨርሲቲ ክፍል በሆነው ስኩል ኦፍ ኦሪየንታል ስተዲዝ ያስተምሩ ነበር ።

ሞት 

ከብዙ ወራት ሕመም በኋላ፣ ብላቴን ጌታ ሕርይ ወልደ ሥላሴ እ.ኤ.አ. መስከረም ፲፱ ቀን ፲፱፻፴፰ ዓ.ም (1938) በባዝ ከተማ በ60 ዓመታቸው ከዚህ ዓለም በሞት ተለዩ። በመጀመሪያ በባዝ ከተማ ተቀበሩ። እ.ኤ.አ. በ1942 ኢትዮጵያ ነፃ ከወጣች በኋላ፣ አፅማቸው ወደ አገር ቤት ተመልሶ በቅዱስ ሥላሴ ካቴድራል በክብር ተቀበረ ።

6. የግል መግለጫ እና ቤተሰብ

መልክ፡- እ.ኤ.አ. በ1936 ያገኙት አሜሪካዊው አማካሪ ጆን ስፔንሰር ስለ ሕርይ መልክ የሚከተለውን ሕይወታዊ ገለጻ አስፍረዋል፦ «አጭር፣ ጥቅጥቅ ያለ፣ ሽበት ፀጉር ያለው ሰው... 

ባህርይ፡- ሕርይ በእምነት ቀናተኛ፣ በአካሄድ ጠንቃቃ እና ለሃይማኖቱ እንዲሁም ለሀገሩ ቁርጠኛ እንደነበሩ ይታወቃል።

ቤተሰብ፡- ልጃቸው ሲራክ ሕርይ የአባታቸውን ምሁራዊ ፈለግ ተከትለዋል። በኦክስፎርድ ዩኒቨርሲቲ ተምረው የሳሙኤል ጆንሰንን ፍልስፍናዊ ልብ ወለድ ራስለስን ወደ አማርኛ ተርጉመዋል ።

7. ማጠቃለያ

ብላቴን ጌታ ሕርይ ወልደ ሥላሴ ፖለቲከኛ ብቻ አልነበሩም፤ እሳቸው የዘመናዊ የኢትዮጵያ ምሁራዊ አስተሳሰብ መሐንዲስ ነበሩ። በጥንታዊው የቤተክርስቲያን ትውፊት እና በዘመናዊት ሀገር መስፈርቶች መካከል ያለውን ክፍተት በተሳካ ሁኔታ ያገናኙ ምሁር ናቸው። እንደ ዲፕሎማት የኢትዮጵያን ነፃነት ለማስጠበቅ እንደ ጃፓን ባሉ ምዕራባዊ ያልሆኑ ሀገሮችን እንደ ሞዴል በመመልከት ጀገራቸው የነሱን አይነት መንገድ እንድትከተል ጥረዋል፣ ይህንን በተመለከተ መፅሀፍም ፅፈዋል። ሕይወታቸው ለትምህርት ኃይል እና ለባህል ውህደት ዘላቂ እሴት ምስክር ነው።

የብላቴን ጌታ ሂሩይ ወልደሥላሴ መኖሪያ ቤት የሕንፃ ጥበብ እና መዋቅራዊ ገጽታዎች

1. የመኖሪያ ቤቱ ታሪካዊ መሰረት

የብላቴን ጌታ ሂሩይ ወልደሥላሴ መኖሪያ ቤት በአዲስ አበባ የተገነባው እ.ኤ.አ በ1920ዎቹ ማብቂያ እና በ1930ዎቹ መጀመሪያ ሲሆን፣ ይህም ወቅት በኢትዮጵያ የሕንፃ ጥበብ ዘመናዊነት የታየበት ጊዜ ነበር። ይህ ዘመን ከቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ ሪፎርሞች ጋር ተያይዞ የኢትዮጵያ መኳንንትና ምሁራን በአውሮፓ የሕንፃ ጥበብ ተፅዕኖ ያረፈባቸውን ዘመናዊ መኖሪያ ቤቶች መገንባት የጀመሩበት ወቅት ነው።

ቤቱ ከባህላዊ የመኳንንት መኖሪያነት ወደ ዘመናዊ የከተማ ቪላ የተደረገውን ሽግግር ያሳያል። የሀገር በቀል የአሰፋፈር ልማድን ከውጭ ከገቡ የሕንፃ ጥበብ ሀሳቦች ጋር ያዋህዳል።

2. የቦታ ፕላን እና የግቢው አደረጃጀት

ልክ እንደ ሃያኛው ክፍለ ዘመን መጀመሪያ የአዲስ አበባ መኳንንት መኖሪያዎች እንዳላቸው የግንባታ ባህሪ፣  የሂሩይ መኖሪያ ቤትም በትልቅ በታጠረ ግቢ ውስጥ የተገነባ ነው።

የግቢው ዋና ዋና ክፍሎች፡

 * ዋናው የመኖሪያ ሕንፃ

 * የአገልግሎት መስጫ ክፍሎች (ወጥ ቤት፣ መጋዘን)

 * የአትክልት ስፍራ እና ክፍት ቦታዎች

 * አጥሮችና የፅንፍ በሮች

 * የጥበቃ ወይም የሰራተኛ ክፍሎች

የፕላን ፅንሰ-ሐሳብ (Planning Concept)፦

• ግቢው ተዋረዳዊ የቦታ አደረጃጀትን ይከተላል፤ 

• የሕዝብ (Public) ቦታዎች በደጃፍ አካባቢ፣ 

• ከፊል የግል (Semi-private) ቦታዎች በዋናው ሕንፃ ዙሪያ፣ እና 

• የግል (Private) የቤተሰብ ቦታዎች ደግሞ ወደ ጓሮ በኩል ይገኛሉ። 

ይህ አቀማመጥ ዋናው ቤት የግቢው ማዕከል የሚሆንበትን የኢትዮጵያ መኳንንት የአሰፋፈር ባህልን ያንፀባርቃል።

3. የሕንፃው ቅርፅ እና ይዘት (Architectural Form and Massing)

መኖሪያ ቤቱ የፊት ለፊቱ ገፅታ (Façade) ሚዛናዊ የሆነ ባለ ሁለት ፎቅ የድንጋይ ቪላ ነው። ቁልፍ መገለጫዎች፡

•   አራት ማዕዘን ቅርፅ ያለው የሕንፃ ፕላን

• ሁለት የማዕዘን ግንቦች (Towers) ወይም ወጣ ያሉ ክፍሎች

• ደረጃ ያለው ማዕከላዊ መግቢያ

• ከፍ ያለ የምድር ቤት (Elevated ground floor)

• ሚዛናዊ የሆነ የፊት ገፅታ አቀራረብ

እነዚህ ግንቦች (Towers) ለሕንፃው ግርማ ሞገስ ከመስጠት ባለፈ ለዕይታና ለቦታ አጠቃቀም ያገለግላሉ።

4. የሕንፃው ፕላን እና የውስጥ ክፍሎች አደረጃጀት

ቤቱ በወቅቱ የመኳንንት ቤቶች የተለመደ የሆነውን ማዕከላዊ አዳራሽን (Central Hall) መሰረት ያደረገ የአደረጃጀት ስርዓት ይከተላል።

• መግቢያና ደረጃ፦ ዋናው መግቢያ ወደ ከፍታማው በረንዳ በሚወስድ ውጫዊ ደረጃ የተገነባ ሲሆን፣ ይህም ለክብር እንግዶች መቀበያነትና ለሕንፃው ውበት ያገለግላል።

• ማዕከላዊ አዳራሽ፦ የውስጠኛው ክፍል ዋነኛው ቦታ ነው። እንደ እንግዳ መቀበያ፣ ወደ ተለያዩ ክፍሎች ማለፊያ እና ማህበራዊ መሰብሰቢያነት ያገለግላል። ብላቴን ጌታ ሂሩይ እንደ ምሁርና ዲፕሎማትነታቸው በዚህ አዳራሽ ዲፕሎማሲያዊ እና ባህላዊ ውይይቶችን ያደርጉ ነበር።

• የግል ቦታዎች፦ መኝታ ክፍሎች፣ ቤተ መጻሕፍትና የቤተሰብ ክፍሎች በቤቱ የኋላ ክፍል ወይም በላይኛው ፎቅ ላይ ይገኛሉ።

5. የሕንፃው መዋቅራዊ ስርዓት (Structural System)

ይህ ክፍል የሃያኛው ክፍለ ዘመን መጀመሪያ የኢትዮጵያን የግንባታ ቴክኖሎጂ ያሳያል።

• መሰረት (Foundations)፦ ሕንፃው ያረፈው ከከባድ ድንጋይ በተገነባ ጠንካራ መሰረት ላይ ነው።

• ግድግዳዎች፦ ሸክም የሚሸከሙ (Load-bearing) ከድንጋይ፣ ከጡብና ከኖራ መለሰኛ የተሰሩ ወፍራም ግድግዳዎች አሉት።

• ወለል፦ የወለሉ መዋቅር ከእንጨት ማገርና ሳንቃ የተሰራ ሳይሆን አይቀርም (በኋላ ላይ በኮንክሪት ታድሶ ሊሆን ይችላል)።

• ጣራ፦ የጣራው መዋቅር ከእንጨት ማገር የተሰራ ሲሆን፣ በወቅቱ በአዲስ አበባ የተለመደ የነበረው የቆርቆሮ ክዳን ጥቅም ላይ ውሏል።

6. የሕንፃው ፋይዳ (Architectural Significance)

ይህ መኖሪያ ቤት በሚከተሉት ነጥቦች የተነሳ ትልቅ ትርጉም አለው፦

• የኢትዮጵያ የመኖሪያ ቤቶች የሕንፃ ጥበብ ዘመናዊነትን ስለሚያሳይ።

• የኢትዮጵያ ምሁራን መኳንንትን የሕንፃ ባህል ስለሚያንፀባርቅ።

• የኢትዮጵያና የአውሮፓ የሕንፃ ጥበብ ውህደትን (Hybrid Style) ስለሚወክል::

• የአዲስ አበባን የከተማ ዕድገት ታሪክ ስለሚዘግብ።

4. የሕንፃ ፕላን እና የቦታ አደረጃጀት (Architectural Plan and Spatial Organization)

ቤቱ በወቅቱ በከፍተኛ የህብረተሰብ ክፍሎች መኖሪያ ቤቶች ዘንድ የተለመደ የሆነውን “ማዕከላዊ አዳራሽ” (Central Hall) ማዕከል ያደረገ የፕላን ስርዓት ይከተላል።

4.1 መግቢያ እና ደረጃ (Entrance and Staircase)

• ዋናው መግቢያ ከፍ ወዳለው በረንዳ በሚያደርስ ውጫዊ ደረጃ (External Staircase) በኩል ነው።

የመግቢያው ተግባራት፡

• ለክብር እንግዶች መቀበያነት ማገልገል።

• ለሕንፃው የፊት ገጽታ (Façade) ልዩ ውበትና ግርማ መስጠት።

• ከውጪው ዓለም ወደ ውስጠኛው ክፍል እንደ ሽግግር ማገልገል።

4.2 ማዕከላዊ አዳራሽ (Central Hall)

ይህ አዳራሽ የቤቱ ዋነኛ የውስጥ ክፍል ነው።

ተግባራት፡

• ዋና የእንግዳ መቀበያ ስፍራ።

• ወደ ተለያዩ ክፍሎች የሚያገናኝ ማዕከል (Hub)።

• ለማህበራዊ ስብሰባዎች ማገልገል።

 በመኳንንት ቤቶች ውስጥ እንዲህ ያሉ አዳራሾች ለዲፕሎማሲያዊ ግብዣዎች፣ ለምሁራን ስብሰባዎች እና ለባህላዊ ውይይቶች ያገለግሉ ነበር።

4.3 የእንግዳ መቀበያ ክፍሎች (Reception Rooms ከማዕከላዊ አዳራሹ በስተግራና ቀኝ ይገኛሉ።

ተግባራት

• መደበኛ እንግዶችን መቀበያ።

• የአስተዳደር ስብሰባዎች እና ይፋዊ ውይይቶች ማድረጊያ።

ብላቴን ጌታ ሂሩይ እንደ ምሁርና ዲፕሎማትነታቸው በእነዚህ ክፍሎች ብዙ እንግዶችን ያስተናግዱ ነበር።

4.4 የግል መኖሪያ ክፍሎች (Private Living Spaces)

የግል ቦታዎች ብዙውን ጊዜ በሕንፃው የኋላ ክፍል ወይም በላይኛው ፎቅ ላይ ይገኛሉ። እነዚህም፦ 

• መኝታ ክፍሎች፣ የቤተሰብ ሳሎን፣ የጥናት ክፍሎች እና የግል ቤተ-መጻሕፍትን ያካትታሉ። የግል ምስጢርን ለመጠበቅ ሲባል እነዚህ ክፍሎች ከሕዝባዊ (Public) ቦታዎች ተለይተው የተገነቡ ናቸው።

4.5 የአገልግሎት መስጫ ስፍራዎች (Service Areas)

እነዚህ ክፍሎች ከዋናው መኖሪያ ቤት ተለይተው የተገነቡ ናቸው። የተለመዱ ክፍሎች፡ 

• ወጥ ቤት፣ መጋዘን እና የሰራተኛ ክፍሎች። እነዚህም በሕንፃው የኋላ ክንፎች ወይም ራሳቸውን ችለው በተገነቡ ቤቶች ውስጥ ሊገኙ ይችላሉ።

5. የሕንፃው ቀጥታ አደረጃጀት (Vertical Organization)

መኖሪያ ቤቱ በአጠቃላይ በሁለት ወለሎች (ፎቆች) የተከፈለ ነው።

ምድር ቤት (Ground Floor):

ዋና ተግባራት፡ 

• የእንግዳ መቀበያ አዳራሽ፣ የእንግዳ ማረፊያ ክፍሎች፣ የአስተዳደር ቦታዎች እና የመመገቢያ ክፍል ናቸው።                                                    ይህ ወለል ለሕዝባዊ እና ከፊል-ሕዝባዊ ተግባራት ያገለግላል።

ላይኛው ፎቅ (Upper Floor):

• በአብዛኛው የግል መኖሪያ ቦታ ነው። መኝታ ክፍሎችን፣ የቤተሰብ መቀመጫዎችን እና የግል በረንዳዎችን (Balconies) ይይዛል። የግል ክፍሎች ከፍ ብለው መሰራታቸው የተሻለ የግል ነፃነት እና ንጹህ አየር እንዲኖር ያስችላል።

6. የመዋቅር ስርዓት (Structural System)

ይህ መዋቅር የሃያኛው ክፍለ ዘመን መጀመሪያ የኢትዮጵያን የግንባታ ቴክኖሎጂ ያንፀባርቃል።

6.1 መሰረት (Foundations):

• ሕንፃው ያረፈው ከድንጋይ በታነጸ ጠንካራ መሰረት ላይ ነው። ወፍራም የድንጋይ ንጣፍ ያለው ሲሆን፣ የሕንፃውን ክብደት የመሸከም እና የአፈር መንሸራተትን የመቋቋም አቅም አለው።

6.2 ግድግዳዎች (Walls):

• ቤቱ ሸክም የሚሸከሙ (Load-bearing) የግንባታ ግድግዳዎችን ይጠቀማል።

ቁሳቁሶች፡ 

• ድንጋይ፣ ጡብ እና የኖራ መለሰኛ (Lime mortar)።

የላይኛውን ፎቅ ለመሸከም ሲባል ግድግዳዎቹ በጣም ወፍራም ናቸው። ይህም ለሙቀት መከላከያ (Insulation) እና ለድምፅ መከላከያነት ይጠቅማል።

6.3 የወለል ስርዓት (Floor System):

የወለሉ መዋቅር ከእንጨት ማገሮች (Timber beams) እና ከእንጨት ሳንቃዎች የተሰራ ሊሆን ይችላል። በኋላ ላይ በተደረጉ እድሳቶች በኮንክሪት (Reinforced concrete) ተቀይሮ ሊሆን ይችላል።

6.4 የጣራ መዋቅር (Roof Structure):

• ጣራው የእንጨት ማገር ስርዓትን (Timber truss) ይጠቀማል።

 ክፍሎች፡ የእንጨት ወራጆች (Rafters)፣ የእንጨት ምሶሶዎች እና የቆርቆሮ ክዳን። ቆርቆሮ በሃያኛው ክፍለ ዘመን መጀመሪያ በአዲስ አበባ ውስጥ የተለመደ የጣራ መክደኛ ሆኖ ነበር።

7. የሕንፃው አካላት (Architectural Elements)

• መስኮቶች፦ ቁመታቸው ረዘም ያሉ፣ ሚዛናዊ አቀማመጥ ያላቸው እና አንዳንዶቹ ደግሞ ከላይ ቅስት (Arched) ያላቸው ናቸው። እነዚህም የተፈጥሮ ብርሃንና አየር ወደ ቤት እንዲገባ ያደርጋሉ።

በረንዳዎች (Balconies)፦ 

• ለሕንፃው ውበት ከመስጠታቸውም በላይ አየር ለማግኘት ይጠቅማሉ። በተጨማሪም የአውሮፓን የሕንፃ ጥበብ ተፅዕኖ ያሳያሉ።

ጌጣጌጦች (Decorative Elements)፦ 

• ኮርኒሶች፣ የመስኮት ፍሬሞች፣ የግንብ (Tower) አካላት እና የፕላስተር ቅርጾች ይገኙበታል። እነዚህም የባለቤቱን ከፍተኛ 

• ማህበራዊ ደረጃ ያመለክታሉ።

8. የሕንፃው ፋይዳ (Architectural Significance)

ይህ መኖሪያ ቤት በሚከተሉት ምክንያቶች ትልቅ ዋጋ አለው፡-

• የኢትዮጵያ የመኖሪያ ቤቶች ሕንፃ ጥበብ ዘመናዊ መሆን የጀመረበትን ወቅት ስለሚወክል።

• የኢትዮጵያ ምሁራን መኳንንትን የሕንፃ ባህል ስለሚያሳይ።

• የባህላዊ የኢትዮጵያ እና የአውሮፓ ሕንፃ ጥበብ ውህደትን ስለሚያንፀባርቅ።

• የአዲስ አበባን የከተማ ዕድገት ታሪክ ስለሚገልጽ።

• በተጨማሪም የቤቱ ታሪክ ከኢትዮጵያ ታዋቂ ጸሐፊ፣ ዲፕሎማትና የለውጥ አራማጅ ከነበሩት ከብላቴን ጌታ ሂሩይ ወልደ ሥላሴ ሕይወትና ክብር ጋር በጥብቅ የተቆራኘ ነው።

Research Bibliography

Primary & Institutional Sources

 * Ethiopian Academy of Sciences (EAS). The Heritage Site: Former Residence of Blaten Geta Hiruy Woldeselassie. [Official site documentation]. The Academy currently serves as the custodian of the building and maintains a mini-museum dedicated to his work.

 * Authority for Research and Conservation of Cultural Heritage (ARCCH). National Registry of Historic Buildings: Addis Ababa Sector. (Physical Archives, Addis Ababa).

Architectural & Urban History

 * Fasil Giorghis & Denis Gérard. (2007). Addis Ababa: The City and Its Architectural Heritage, 1886-1941. Addis Ababa: Shama Books. (This is the definitive text on the "Addis Ababa Style" and likely contains the most detailed visual analysis of buildings from this era).

 * Bahru Zewde. (2002). Pioneers of Change in Ethiopia: The Reformist Intellectuals of the Early Twentieth Century. Oxford: James Currey. (Provides the socio-political context of Hiruy’s life and his status in the intellectual community).

 * Milena Batistoni. (2008). A Guide to Addis Ababa. Addis Ababa: Arada Books.

Specific Typological Studies

 * Sacchi, L. (2021). The Architecture of Ethiopia. (Provides structural analysis of stone and timber masonry common in the 1920s residences).

 * Heritage Watch Ethiopia. Kirkos Sub-City Architectural Survey. (Maps and site descriptions for historical preservation).

Research Bibliography

Primary & Institutional Sources

 * Ethiopian Academy of Sciences (EAS). The Heritage Site: Former Residence of Blaten Geta Hiruy Woldeselassie. [Official site documentation]. The Academy currently serves as the custodian of the building and maintains a mini-museum dedicated to his work.

 * Authority for Research and Conservation of Cultural Heritage (ARCCH). National Registry of Historic Buildings: Addis Ababa Sector. (Physical Archives, Addis Ababa).

Architectural & Urban History Sources

 * Fasil Giorghis & Denis Gérard. (2007). Addis Ababa: The City and Its Architectural Heritage, 1886-1941. Addis Ababa: Shama Books. (This is the definitive text on the "Addis Ababa Style" and likely contains the most detailed visual analysis of buildings from this era).

 * Bahru Zewde. (2002). Pioneers of Change in Ethiopia: The Reformist Intellectuals of the Early Twentieth Century. Oxford: James Currey. (Provides the socio-political context of Hiruy’s life and his status in the intellectual community).

 * Milena Batistoni. (2008). A Guide to Addis Ababa. Addis Ababa: Arada Books.

Specific Typological Studies

 * Sacchi, L. (2021). The Architecture of Ethiopia. (Provides structural analysis of stone and timber masonry common in the 1920s residences).

 * Heritage Watch Ethiopia. Kirkos Sub-City Architectural Survey. (Maps and site descriptions for historical preservation).