Full site history

የኢትዮጵያ ንግድ ባንክ ወርቃማው ሕንፃ

ታሪካዊ ዳራ፡ 

በኢትዮጵያ የገንዘብ እና የባንክ አገልግሎት እድገት

ስለ ኢትዮጵያ ንግድ ባንክ "ወርቃማ ሕንፃ" ከመወያየታችን በፊት፣ በኢትዮጵያ ያለውን ሰፊ የገንዘብ እና የባንክ ታሪካዊ እድገትን ማንሳት  አስፈላጊ ነው። ሀገሪቱ ከጥንታዊ ግዛት  /Empire/ ወደ ዘመናዊ መንግሥት የተደረገውን ሽግግር የሚያንፀባርቅ የበለፀገ የገንዘብ ታሪክ ነበራት። ይህ ታሪክ ከታተሙ የወርቅ የመገበያያ  ሳንቲሞች ወደ ቁሳቁስ የልውውጥ ገንዘብ (እንደ ጨው ባር/አሞሌ)፣ በመጨረሻም ቀስ በቀስ ወደ ውስብስብ፣ ዘመናዊ እና ኤሌክትሮኒክስ የፋይናንስ ሥርዓት የተደረገውን  ሽግግር ያሳያል።

1. ጥንታዊ ንግድ እና የገንዘብ ልውውጥ አመጣጥ

ከክርስቶስ ልደት በፊት በመጀመሪያው ሺህ ዓመት /First Millenium/፣ በአፍሪካ ቀንድ የነበሩ ሥልጣኔዎች—በተለይም በዳማት (Dʿmt) መንግሥት እና በኋላም በአክሱም መንግሥት ዙሪያ—ድንበርና ባህር ተሻጋሪ ንግድ ላይ ተሰማርተው ነበር። የአርኪኦሎጂ ግኝቶች እና የተቀረጹ ጽሑፎች እንደሚያሳዩት ከደቡብ ዓረቢያ ግዛቶች (እንደ ሳባ)፣ ከኑቢያ፣ ከግሪክ ህንድ፣ ፐርሺያ እና ከሌሎች አካባቢዎች ጋር የዝሆን ጥርስ፣ ወርቅ፣ ብረታ ብረት እና የቅንጦት ዕቃዎች ልውውጥ ይደረግ ነበር።

ከክርስቶስ ልደት በፊት በአራተኛው ክፍለ ዘመን፣ በቀይ ባሕር (በታሪክ ኤርትራ ባሕር ተብሎ በሚጠራው) አካባቢ  የሚገኘውና የአክሱም መንግስት ዋና የንግድ መግብያና መውጫ የሆነው  የአዱሊስ ወደብ የሜዲትራኒያኑን ዓለም (ግሪኮች እና ሮማውያን) ከምስራቁ ዓለም (ህንድ እና ቻይና) ጋር የሚያገናኝ ዋና የንግድ መተላለፊያ ሆኖ ነበር። አንዳንድ ጥንታዊ ጸሐፊዎች ከክርስቶስ ልደት በፊት በ4ተኛው ክፍለ ዘመን  የአክሱም መንግስት ከሮም፣ ከፋርስ እና ከቻይና መንግስታት ጋር የዓለማችን ታላላቅ ኃያላን መንግሥታት ውስጥ አንዷ አድርገው ይቆጥሯት ነበር።

አዱሊስ በፈረንጆቹ አንደኛው ክፍለ ዘመን ኢትዮጵያን ከሰፊው የሕንድ ውቅያኖስ የንግድ ሥርዓት ጋር የሚያገናኝ ጉልህ የባሕር ላይ የንግድ ማዕከል (entrepôt) ሆኖ ብቅ አለ። በዚሁ ዘመን ስሙ ባልታወቀ ግሪካዊ ነጋዴ የተጻፈው The Periplus of the Erythraean Sea የተሰኘው የጉዞ መመሪያ፣ አዱሊስን የግሪክ-ሮማውያን፣ የዓረብ፣ የሕንድ እና የአፍሪካ ነጋዴዎች የሚኖሩባት ንቁ የንግድ ወደብ እንደነበረች ይገልጻል።

2. የአክሱም የመገበያያ  ሳንቲሞች ሥርዓት

የአክሱም መንግሥት ከሰሃራ በታች የራሱን የወርቅ፣ የብር እና የነሐስ ሳንቲሞች የቀረጸ የመጀመሪያው የአፍሪካ መንግሥት ነው። ይህ ፈጠራ በዕቃ ልውውጥ (barter) ላይ ያለውን ጥገኝነት በመቀነስ የሀገር ውስጥ እና ዓለም አቀፍ ንግድን የሚያቀላጥፍ ደረጃውን የጠበቀ የገንዘብ ሥርዓት አስተዋውቋል። የአክሱም ሳንቲሞች እስከ ሕንድ እና ቻይና ድረስ መገኘታቸው የኢትዮጵያን አህጉር አቋራጭ የንግድ ተደራሽነት ያረጋግጣል።

3. የአክሱም መንግስት ውድቀት እና የቁሳቁስ መለዋወጫ ገንዘብ ዘመን

በ636 ዓ.ም  የእስልምና መስፋፋት ወቅት የአዱሊስ ወደብ መውደምንና ተከታታይ የውስጥ ውዝግቦችን ተከትሎ የአክሱም ግዛት እየደከመ በሟምጣቱ ምክንያት የፖለቲካ ሥልጣኑ ወደ ዛግዌ ሥርወ መንግሥት ተሸጋገረ። ይህ ወቅት በኢኮኖሚ ረገድ ብዙውን ጊዜ እንደ የሽግግር ወይም "የጨለማ" ዘመን ተደርጎ ይገለጻል። በዚህ ወቅት ንግድ እንደ አሞሌ ጨው፣ ወርቅ፣ ጨርቅ እና ሐር በመሳሰሉ የእቃ በእቃ ልውውጥ ተመለሰ።  በ18ኛው ክፍለ ዘመን የአውስትራሊያ የብር ሳንቲም የሆነው ማሪያ ቴሬዛ (Maria Theresa Thaler) ወደ ሀገር ውስጥ ገባ።

4. የገንዘብ ሥርዓት ዘመናዊነት በአፄ ምኒልክ II (1889–1913)

የአፄ ምኒልክ II የግዛት ዘመን በኢትዮጵያ የገንዘብ ታሪክ ውስጥ ወሳኝ የመቀየሪያ ነጥብ ነበር። እ.ኤ.አ. ከ1889 ጀምሮ ኢትዮጵያ ከቁሳቁስ እና ከውጭ ሳንቲሞች ሥርዓት ወደ ማዕከላዊ ብሔራዊ የገንዘብ መዋቅር መሸጋገር ጀመረች።

እ.ኤ.አ. በ1893 እና 1894 መካከል ኢትዮጵያ የመጀመሪያውን ዘመናዊ ብሔራዊ ሳንቲም "የምኒልክ ታላሪ"  የምኒልክ ብር  አስተዋወቀች። ሳንቲሙ በብር ይዘቱ ምክንያት "ብር" ተብሎ መጠራት ጀመረ—ይህም ስያሜ ዛሬም ድረስ ለኢትዮጵያ ገንዘብ መጠርያ በመሆን እያገለገለ ይገኛል። ዳግማዊ ምኒልክ የምኒልክ ብርን መጀመርያ ከማሪያ ቴሬዛ (Maria Theresa Thaler) ገንዘብ ጥገኝነት ለመውጣት ሲሉ በፈረንሳይ ፓሪስ በማስመጣት መገልገል ቢጀምሩም ይህ የሀገሪቱን የገንዘብና የኢኮኖሚ ሉአላዊነት አያረጋግጥም ነበር። በመሆኑም እ.አ.አ. በ1894 የሳንቲሞች መቅረጫ ከፈረንሳይ በማስመጣት ከምኒልክ ብር ጀምሮ ቅንስናሽ ሳንቲሞችን በሀገር ውስጥ በመቅረፅ ሀገሪቱ የገንዘብና የኢኮኖሚ ሉአላዊነቷን እንድታረጋግጥ አስችለዋል።

5. የዘመናዊ ባንክ መጀመር (1905–1931)

የአዲስ አበባ ከተማ መስፋፋት እና የውጭ ንግድ ማደግ የተደራጁ የፋይናንስ ተቋማት ፍላጎትን ፈጠረ። ከግብፅ ብሔራዊ ባንክ ጋር በመተባበር የአቢሲኒያ ባንክ በ1905 አዲስ አበባ ውስጥ ተቋቁሞ በየካቲት 16 ቀን 1906 በዳግማዊ አፄ ምኒልክ ተመረቀ። ይህም ተቀማጭ ገንዘብ መቀበልን፣ ብድርን እና የባንክ ኖቶችን ማውጣትን የሚያከናውን የኢትዮጵያ የመጀመሪያው ዘመናዊ ባንክ ሆነ።

እ.ኤ.አ. በ1931 ቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ  የአቢሲኒያ ባንክን ወደ መንግሥት ይዞታ በማዛወር የኢትዮጵያ ባንክ ብለው ሰየሙት፤ ይህም የማዕከላዊ እና የንግድ ባንክ ሥራዎችን የሚያከናውን የመጀመሪያው የአፍሪካውያን ንብረት የሆነ ባንክ ሆነ።

6. የጣሊያን ወረራ (1936–1941)

በጣሊያን ወረራ ወቅት በርካታ የጣሊያን ባንኮች (እንደ Banco di Roma ያሉ) በኢትዮጵያ ቅርንጫፎችን ከፈቱ። የጣሊያን ሊሬ የኢትዮጵያን ገንዘብ ተክቶ የነበረ ቢሆንም፣ ጣሊያን በ1941 ድል ከተመታች በኋላ እነዚህ ባንኮች ከሀገር ወጥተዋል።

7. መልሶ ግንባታ እና ተቋማዊ ሪፎርም (1943–1974)

ሚያዝያ 7 ቀን 1935 ዓ.ም. (April 15, 1943) ቀዳማዊ አፄ ኃይለ ሥላሴ የማዕከላዊ እና የንግድ ባንክ ተግባራትን አጣምሮ የያዘውን የኢትዮጵያ መንግሥት ባንክን መሠረቱ። እ.ኤ.አ. በ1963 የባንክ ሥርዓቱ ሪፎርም ተደርጎ የማዕከላዊ እና የንግድ ባንክ ሥራዎች ተለያዩ፦

  የኢትዮጵያ ብሔራዊ ባንክ (NBE)

የኢትዮጵያ ንግድ ባንክ (CBE)

በተጨማሪም ስፔሻላይዝድ ባንኮች:-

ግብርና እና ኢንዱስትሪ ልማት ባንክ 

የቤት እና የቁጠባ ባንክ  ተመሰረቱ።

8. የደርግ ሶሻሊስት ዘመን (1974–1991)

ከ1967ቱ አብዮት በኋላ ደርግ ሁሉንም የፋይናንስ ተቋማት ወደ መንግሥት ይዞታ አዛወረ። የባንክ ሥርዓቱ ሙሉ በሙሉ በመንግሥት ቁጥጥር ስር ሆነ። በዚህ ወቅት የኢትዮጵያ ንግድ ባንክ ዘርፉን የበላይ ሆኖ በመምራት በዋናነት ለመንግሥት ልማት ድርጅቶች አገልግሎት ይሰጥ ነበር።

9. የገበያ ነፃነት እና ዘመናዊ ባንክ (ከ1991–አሁን)

​ከ1983 ዓ.ም. (1991) በኋላ፣ ኢትዮጵያ የገበያ መር የኢኮኖሚ ፖሊሲን መከተል ጀመረች። ይህንን የኢኮኖሚ ፓሊሲ ሊያሳልጥ የሚያስችል የገንዘብ እና የባንክ አዋጅ ቁጥር 83/1986 እንዲሁም የባንክ ሥራ ፍቃድ እና ቁጥጥር አዋጅ ቁጥር 84/1986 በማውጣትየፋይናንስ ዘርፉን ዳግም አዋቀሩት።

​በነዚህ ዘመናት የግል ባንኮች እንዲመሠረቱ ተፈቀደ፣ አዋሽ ኢንተርናሽናል ባንክ በ1987 ዓ.ም. (1994) የመጀመሪያው የግል ባንክ በመሆን ተመሠረተ። በተከታዮቹ አሥርተ ዓመታት ፈጣን መስፋፋትን፣ የክልል ቅርንጫፎች ዕድገትን፣ የኤቲኤም (ATM) አገልግሎቶችን፣ የኤሌክትሮኒክ ባንክ አገልግሎትን እና የዲጂታል ፋይናንስ ሽግግርን ያስመሰከሩ ነበሩ።

የኢትዮጵያ መንግሥት በቅርቡ ያከናወነው የፋይናንስ ማሻሻያ የአገሪቱ Home-Grown Economic Reform Agenda ተብሎ በሚጠራው የኢኮኖሚ ማሻሻያ ፕሮግራም አካል ነው። ይህ ማሻሻያ በተለይ ከ2024 ጀምሮ በተጠናከረ መልኩ ተፈጻሚ ሆኗል። ዋና ዓላማው የአገሪቱን ኢኮኖሚ መረጋጋት ማሻሻል፣ የፋይናንስ ዘርፉን ማዘመን እና የኢንቨስትመንት እድሎችን ማበረታታት ነው።¹

ይህንን ማሻሻያ ለመተግበር መንግሥት ዋና ዋና የኢኮኖሚ ችግሮችን ለመፍታት የሚያስችል አጠቃላይ የማክሮ ኢኮኖሚና የፋይናንስ  ማሻሻያ ፕሮግራም አስጀምሯል። ይህ ፕሮግራም በገንዘብ ፖሊሲ (monetary policy)፣ በባንክ ደንብና ቁጥጥር (banking regulation)፣ በምንዛሬ ተመን አስተዳደር (exchange-rate management) እና በፋይናንስ ፖሊሲ (fiscal policy) ላይ የሚደረጉ ዋና ዋና ለውጦችን ያካትታል።²

ከእነዚህ ማሻሻያዎች መካከል አንዱ አስፈላጊ እርምጃ ወደ ገበያ-መር የምንዛሬ ተመን (market-determined exchange rate) ስርዓት መሸጋገር ነው። ይህ እርምጃ የውጭ ምንዛሬ እጥረትን ለመቀነስ እና ዓለም አቀፍ ንግድና ኢንቨስትመንትን ለማበረታታት ይረዳል። በተጨማሪም ማሻሻያው የገንዘብ ፖሊሲን በማጠናከር ቁጠባንና ኢንቨስትመንትን እንዲጨምር ያበረታታል።²

እነዚህ ማሻሻያዎች ከዓለም አቀፍ የፋይናንስ ተቋማት ድጋፍ ጋር በመተግበር እየተፈጸሙ ነው። በተለይም International Monetary Fund (IMF) በሚያቀርበው የብዙ ዓመታት የፋይናንስ ፕሮግራም የማክሮ ኢኮኖሚ መረጋጋትን ለመመለስ እና ዘላቂ የኢኮኖሚ እድገትን ለመደገፍ ይረዳል።³

ማጠቃለያ

በአጠቃላይ የኢትዮጵያ የቅርብ ዘመን የፋይናንስ ማሻሻያ ዓላማ ኢኮኖሚውን ማረጋጋት፣ የፋይናንስ ስርዓቱን ማዘመን፣ የውጭ ምንዛሬ አስተዳደርን ማሻሻል እና በግል ዘርፍ የሚመራ የኢኮኖሚ እድገትን ማበረታታት ነው። እነዚህ እርምጃዎች የአገሪቱን የኢኮኖሚ ብርታት ለማጠናከር እና የረጅም ጊዜ ልማትን ለማበረታታት እንደሚያግዙ ይጠበቃል።

ወርቃማው የኢትዮጵያ ንግድ ባንክ ሕንፃ97–1923 ዓ

የወርቃማው ሕንፃ ታሪክ (የቀድሞው የንግድ ባንክ ዋና መሥሪያ ቤት)

ይህ ሕንፃ በኅዳር 6 ቀን 1958 ዓ.ም. (November 15, 1965) በአፄ ኃይለ ሥላሴ ተመረቀ። በከተማው ነዋሪዎች ዘንድ "ወርቃማው ሕንፃ" ተብሎ የሚታወቀው ይህ ሕንፃ የኢትዮጵያ የዘመናዊነት ምልክት ነው።

ንድፍ እና ግንባታ

 * አርክቴክት፦ ሄንሪ ሾሜት (Henri Chomette) - ፈረንሳዊው አርክቴክት የብሔራዊ ቲያትርንና የኤሌክትሪክ ኃይል ዋና መሥሪያ ቤትንም ነድፏል።

 * ተቋራጭ፦ ኢምፕሬሳ ኢንጂነር ጂ. ፑግሊ (Impresa Ing. G. Puglie) - ጣሊያናዊ የሕንፃ ተቋራጭ ነበር ቫርኔሮ የተባለ ሌላ የጣልያን ኩባንያ አንደገነባውም ይታወቃል።

ዝርዝር የንድፍ ግብዓቶች

 * የውጪ ሽፋን (Cladding): ወርቃማ መልክ ያለው "Vitreous Mosaic Tiles" የተሰኙ ትናንሽ የመስታወት ንጣፎች እንደ ግብአት አገልግለዋል። ። እነዚህ ንጣፎች ከጣሊያን የመጡ ሲሆን፣ ውሃ የማይገባቸውና ቀለማቸው የማይደበዝዝ ናቸው።

 * ቅርጻ ቅርጽ (Etching): በግድግዳዎች ላይ ከዝግባ ዛፍ በተሠሩ እንጨቶች ላይ የግዕዝ ፊደላትና የኢትዮጵያ ታሪክን የሚዘክሩ ቅርጻ ቅርጾች ተቀርጸዋል።

 * መስኮቶች እና በሮች፦ ከመሬት እስከ ጣሪያ የሚረዝሙ ሰፋፊ መስኮቶች "ብርሀን በበቂ እንዲገባ" ተገጥመዋል። ዋናው በር ከከባድ ነሐስ የተሠራ ሲሆን፣ ጥበባዊ የጂኦሜትሪ ቅርጾች አሉት።

የሕዝብ አገልግሎት መስጫ ክፍሎች (የባንክ አገልግሎት አዳራሽ)

​ይህ ለሕዝብ አገልግሎት እንዲሰጥ ተደርጎ የተነደፈው የሕንፃው ምድር ቤት (Ground Floor) ሲሆን፣ ንጉሣዊ ግርማ ሞገስ የተላበሰ ነው። ይህም ደንበኞች ከባንኩ ጋር የሚገናኙበት ዋናው የባንክ አገልግሎት አዳራሽ ነው።

​የወለል ግንባታ (Terrazzo Flooring)፦ ወለሉ በ1960ዎቹ (በ1950ዎቹ ዓ.ም.) በኢትዮጵያ ውስጥ እጅግ ተወዳጅ በነበረው "ቴራዞ" (Terrazzo) በተሰኘ የአሠራር ዘዴ የተገነባ ነው። ይህም የማርብል ወይም የግራናይት ስብርባሪዎች በሲሚንቶ ውስጥ ተቀላቅለው እንዲሰኩ ከተደረገ በኋላ ተወቅሮና ተጠርጎ እጅግ ለስላሳ እንዲሆን ተደርጎ የተሠራ ነው። ወለሉ ደመቅ ያሉ ስብርባሪዎች ያሉበትና ቀለሙም ነጭ ወይም ክሬም ሳይሆን አይቀርም።

​ምድር ቤቱ የሚከተሉት ክፍሎች ወይም ክፍለ-ሥራዎች አሉት፦

​ለደንበኞች የሚያገለግል ሰፊና ክፍት የባንክ አዳራሽ (Lobby)

​የገንዘብ ተቀባይና ከፋይ (Teller) መስኮቶች እና የደንበኞች አገልግሎት መስጫዎች

​የእንግዳ መቀበያ እና የጥበቃ ቦታዎች

​ይህ ክብ ቅርጽ ያለው አቀማመጥ (Circular Layout) ተምሳሌታዊ እና ተግባራዊ ጠቀሜታ ያለው ሲሆን፣ ለባንክ ግብይቶች የተለየና ምቹ የሕዝብ መገልገያ ቦታን ይፈጥራል።

​የላይኛው ፎቆች (Upper Floors)

​የላይኛው ፎቆች በኮሪደሮች (መተላለፊያዎች) ላይ የቴራዞ ወለል፣ በቢሮዎች ውስጥ ደግሞ የእንጨት ወለል (Timber flooring) ወይም የቪኒል ንጣፎች ሳይኖራቸው አይቀርም።

​ልክ እንደ ምድር ቤቱ ሁሉ፣ እነዚህ ፎቆች የሚከተሉትን ይዘዋል፦

​ለደንበኞች የሚሆን ሰፊና ክፍት የባንክ አዳራሽ

​የገንዘብ መክፈያና መቀበያ መስኮቶች እና የደንበኞች አገልግሎት

​የእንግዳ መቀበያ እና የጥበቃ ቦታዎች

​ምናልባትም ከዋናው መግቢያ በቅርብ ርቀት ላይ የሚገኙ የስብሰባ ክፍሎች

የምድር ቤቱ ካዝና (The Vault)

ይህ ካዝና በ1960ዎቹ በአፍሪካ እጅግ አስተማማኝው "ምሽግ" ተብሎ ይታሰብ ነበር።

 * ግንባታ፦ አዲስ አበባ የከርሰ ምድር ውሃ ስለሚበዛባት፣ "Tanking" የተሰኘ የውሃ መከላከያ ሥርዓት ጥቅም ላይ ውሏል።

 * ጥንካሬ፦ ካዝናው ፍንዳታንና የመሬት መንቀጥቀጥን በሚቋቋም እጅግ ወፍራም ኮንክሪት የታጠረ ነው።

 * በሩ፦ የ"Chubb" ወይም "Fichet" ዓይነት ከባድ የብረት በር ሲሆን፣ በናስና በክሮም የተለበጠ ወርቃማ ገጽታ አለው።

መጽሐፍ ዝርዝር (Bibliography)

 * Levin, A. (2016). Haile Selassie's Imperial Modernity: Expatriate Architects in Addis Ababa. Journal of the Society of Architectural Historians.

 * Commercial Bank of Ethiopia (2022). 80 Years of Service: A Commemorative History. Addis Ababa.

 * Chomette, H. (1966). The Architecture of New Ethiopia. Paris: L'Architecture d'Aujourd'hui.

 * Pankhurst, R. (2000). Economic History of Ethiopia. Addis Ababa University Press.

 * Periplus of the Erythraean Sea. (1st Century CE). Anonymous Greek Merchant’s Travel Guide.

ስለ ሕንፃው የውስጥ ክፍል ወይም ስለ አርክቴክቱ ሄንሪ ሾሜት ሌሎች ሥራዎች ተጨማሪ ማብራሪያ ይፈልጋሉ?

የግርጌ ማስታወሻዎች (Footnotes)

1. Government of Ethiopia. Home-Grown Economic Reform Program. Addis Ababa, 2019.

2. National Bank of Ethiopia. Monetary and Exchange Rate Reform Updates. Addis Ababa, 2024.

3. International Monetary Fund. Ethiopia: Extended Credit Facility Arrangement and Economic Reform Support. Washington, D.C., 2024.

መጻሕፍት ዝርዝር (Bibliography)

Government of Ethiopia. Home-Grown Economic Reform Agenda: Policy Framework. Addis Ababa, 2019.

International Monetary Fund. Ethiopia: Extended Credit Facility Arrangement. Washington, D.C., 2024.

National Bank of Ethiopia. Annual Report and Monetary Policy Statements. Addis Ababa, 2024.

World Bank. Ethiopia Economic Update. Washington, D.C., 2024.